İşletmelerde en sık sorulan sorulardan biri şudur: "Risk değerlendirmemizi geçen yıl yaptırdık, ne zaman yenilememiz gerekiyor?" Sorunun kısa cevabı tehlike sınıfına bağlıdır; az tehlikeli, tehlikeli ve çok tehlikeli sınıflar için farklı azami süreler öngörülmüştür. Ancak asıl önemli olan, sürenin dolmasını beklememek gereken durumlardır. Denetimlerde ve kaza sonrası incelemelerde en çok tartışma yaratan konu da budur: risk değerlendirmesi süresi içindeydi, ancak sahadaki gerçeği yansıtmıyordu.
Risk değerlendirmesi neden "canlı" bir belgedir
Risk değerlendirmesi, işletmenin belirli bir andaki fotoğrafıdır. İşletme ise sürekli değişir: yeni makine gelir, üretim hattı yer değiştirir, yeni bir kimyasal kullanılmaya başlanır, çalışan sayısı artar, vardiya düzeni değişir. Bu değişikliklerin her biri, mevcut değerlendirmenin bir kısmını geçersiz kılar. Belgeyi güncellemeden devam etmek, aslında sahayı bilmeden çalışmak anlamına gelir.
Bir örnek üzerinden düşünelim. Metal işleme yapan bir atölye risk değerlendirmesini yaptırmış, ardından altı ay sonra ikinci bir taşlama tezgâhı almış olsun. Yeni tezgâh, toz seviyesini artırır, elektrik yükünü değiştirir, geçiş yolunu daraltır ve muhtemelen mevcut emiş sisteminin kapasitesini zorlar. Bu değişikliklerin hiçbiri eski değerlendirmede yer almaz. Bir kaza yaşandığında sorulacak soru "değerlendirmeniz güncel miydi" değil, "bu tezgâhın riskini değerlendirdiniz mi" olacaktır.
Süreyi beklememeniz gereken 8 durum
1. İşyerinin taşınması veya yerleşimin değişmesi
Yeni bina, yeni kaçış yolları, yeni yangın bölümlemesi ve yeni komşuluk ilişkileri demektir. Aynı makineler taşınsa bile riskler farklılaşır. Mevcut belgenin yeni adrese kopyalanması sık yapılan ve denetimde hemen fark edilen bir hatadır.
2. Yeni makine, ekipman veya teknoloji girişi
Her yeni ekipman kendi risklerini getirir. Ayrıca mevcut ekipmanlarla etkileşime girer: geçiş yolunu daraltabilir, havalandırmayı yetersiz bırakabilir, elektrik altyapısını zorlayabilir. Ekipman devreye alınmadan önce değerlendirme yapılması en doğrusudur.
3. Üretim yönteminin veya prosesin değişmesi
Aynı ürünün farklı bir yöntemle üretilmesi, riskleri baştan aşağı değiştirebilir. Soğuk şekillendirmeden sıcak şekillendirmeye geçen bir hat, artık termal riskler ve farklı bir yangın profili taşır.
4. Yeni kimyasal madde kullanımı
Yeni bir yağ, temizleyici, boya veya yapıştırıcı; yeni bir maruziyet, yeni bir depolama ihtiyacı ve muhtemelen yeni bir patlayıcı ortam riski demektir. Güvenlik bilgi formu okunmadan devreye alınan kimyasallar, işletmelerde çok sık rastladığımız bir durumdur.
5. İş kazası, ramak kala olayı veya meslek hastalığı
Bir olay yaşandıysa, risk değerlendirmesi o riski ya hiç görmemiş ya da yeterince ciddiye almamıştır. Olay sonrası değerlendirmenin güncellenmesi hem yasal bir gereklilik hem de tekrarı önlemenin tek yoludur.
6. Ortam ölçümü sonuçlarında değişiklik
Gürültü, toz veya kimyasal ölçüm sonuçları önceki döneme göre yükselmişse, bunun bir nedeni vardır ve bu neden değerlendirmeye girmelidir. Ölçüm raporunu dosyaya koyup değerlendirmeyi güncellememek, en sık gördüğümüz kopukluklardan biridir.
7. Mevzuat değişikliği
Yeni bir yönetmelik veya tebliğ, işletmenin yükümlülüklerini değiştirebilir. Özellikle tehlike sınıfı değişiklikleri, doğrudan değerlendirme periyodunu ve gerekli önlemleri etkiler.
8. Çalışan sayısında veya çalışma düzeninde önemli değişiklik
Vardiya sayısının artması, gece çalışmasının başlaması veya çok sayıda yeni çalışanın işe alınması; tecrübe düzeyini ve gözetim ihtiyacını değiştirir. Deneyimsiz çalışan oranının yükselmesi başlı başına bir risk faktörüdür.
Güncelleme ile yeniden yapma arasındaki fark
Her değişiklikte tüm belgeyi baştan yazmak gerekmez. Değişikliğin etkilediği bölüm güncellenir, revizyon tarihi ve nedeni kayda geçirilir. Önemli olan, belgenin revizyon geçmişinin izlenebilir olmasıdır. Denetimde "ne zaman, neden ve neyi değiştirdiniz" sorusuna cevap verebilmek, belgenin canlı tutulduğunun en güçlü göstergesidir.
Denetimde en sık karşılaşılan üç eksik
- Şablon belge: Farklı işletmelerde aynı satırları içeren, sahayı yansıtmayan değerlendirmeler. Denetçinin bunu anlaması için sahayı beş dakika gezmesi yeterlidir.
- Önlemi olmayan tespit: Risk yazılmış, ancak alınacak önlem, sorumlu ve termin belirtilmemiş. Bu haliyle belge bir liste olur, plan olmaz.
- Kapanmayan maddeler: Bir önceki değerlendirmede yazılan önlemler yıllardır uygulanmamış ve aynı satırlar yeni belgeye kopyalanmış.
Nasıl bir düzen kurmalı
Risk değerlendirmesini yılda bir hatırlanan bir belge olmaktan çıkarmanın en pratik yolu, değişiklik yönetimine bağlamaktır. İşletmede yeni bir makine alındığında, yeni bir kimyasal girdiğinde veya yerleşim değiştiğinde; satın alma veya üretim biriminden İSG sorumlusuna bilgi gitmesini sağlayan basit bir akış kurulmalıdır. Bu akış çalıştığında değerlendirme kendiliğinden güncel kalır.
Yanardağ Akademi olarak danışmanlık verdiğimiz işletmelerde bu akışı kuruyor, periyodik saha denetimlerinde değişiklikleri tespit ediyor ve değerlendirmeyi güncel tutuyoruz. İşletmenizin mevcut risk değerlendirmesinin sahayı ne kadar yansıttığını konuşmak isterseniz bize ulaşabilirsiniz.